“Użyteczność to cały zestaw technik pomiarów i zaleceń, wynikających z długiej tradycji, której korzenie tkwią jeszcze w czasach sprzed ery komputerów: w ergonomii i wzornictwie przemysłowym.”

Kiedyś dawno temu nasza branża urodziła pojęcie “usability”, niefortunnie tłumaczone na polski “funkcjonalność” (w tłumaczeniu książki Pearrow-a by Helion), następnie “użyteczność”. Wykorzystując tylko te pojęcie można przeprowadzić pełnowartościowy test na profesjonalną przydatność w branży.
Przeczytajcie poniższe zdania:

• Usability tej aplikacji należy poprawić.
• Ten sajt ma niedostatecznie dobre usability.
• Interfejs jest zupełnie nie użyteczny.
• Słaba użyteczność to jak zła ekologia środowiska.

Jeżeli po przeczytaniu tego:

• nie macie ochoty pośmiać się lub popłakać,
• wasza twarz nie została skrzywiona poprzez niesmaczny grymas lub wyraz żałoby,
• wewnątrz nie rozpalił się ogień nienawiści,
• żadne z powyższych nie pasuje, a wciąż uważacie się za specjalistę,
• właśnie przypomnieliście sobie, że też nadużywacie powyższe zdania wykorzystując każdą (nie ważne czy właściwą) do tego okazję,

to gratuluję. Wykryto dyletanta, gdyż tylko dyletant może bez poczucia winy i własnego sumienia, z przerażającą stabilnością wykorzystywać termin, którego nie rozumie i nie umie używać właściwie.

Definicja zgodnie z ISO 9241–11 mówi, że:

Usability — the extent to which a product can be used by specified users to achieve specified goals with efficiency, effectiveness and satisfaction in a specified context of use.

Dodatkowo, trzeba pamiętać o innych definicjach (w poniższej tabelce zestawienie porównawcze “konceptów”):

Wystarczy 2-minutowej analizy, aby zrozumieć, że:

1. Użyteczność jest stopniem kilku wskaźników. Nie może być ona zła czy dobra. Usability nie można polepszyć lub pogorszyć, ale zwiększyć lub zmniejszyć.
2. Nie ma żadnego ogólnego stopnia użyteczności. Pojęcie użyteczności zawiera w sobie metryki, które mogą być skorelowane lub przeczyć sobie (np. szybkość uczenia się i szybkość “pracy” nie mogą być jednakowo wysokie).
3. Usability nie jest synonimem określeń tj. “wygoda”, “przyjazność”, “intuicyjność”, “zrozumiałość”, “łatwość” itp. Mówiąc o przyjazności pamiętajmy, że te słowo oznacza “przyjaźnie nastawiony do kogoś/czegoś, życzący dobra”. Ani grama tu stopnia efektywności, skuteczności czy satysfakcji.

Krótko mówiąc, użyteczność (ang. usability) nie ma synonimów i nie będzie ich dopóki, dopóty szanowana społeczność specjalistów nie umówi się wspólnie dokładać kolejne przymiotniki, rzeczowniki i inne części nie mające nic wspólnego z użytecznością.
Użyteczność to pojęcie z ciężkim losem i najprostszym sposobem na złagodzenie jego cierpienia jest wyłączenie tego słowa ze swojego słownika do momentu pełnego zrozumienia czym “ono” jest.
Przy okazji tego wylewu pragnę wyrazić uznanie Robertowi Drozdowi, bez którego pięknych wpisów świat polskiego usability nie byłby taki interesujący.

Zupełnie realny scenariusz — voilà. Jest sobie serwis, ma interfejs, w którym zastosowano animowane menu. Na początku pracy designera coś tam mu cyka w głowie aby w końcu wycykać, że zamiast animacji on-click (ba! to takie nudne i stare) zrobi on-hover. Z myszką (czy innym wskazującym) działa wszystko, via paluchy — nic. Teraz pytanie — dlaczego przycisk on-hover działa lepiej niż on-click? Ja mam tylko jedną wersję (teoretyczną) — on-hover jest szybszy, gdyż nie traci się czasu na stymulację. Ale to przyśpieszenie jest na tyle małe, że nie może zostać zweryfikowane za pomocą nieinstrumentalnych metod (i nawet te ‘narzędziowe’ są z trudnością do zastosowania). Zatem pojawia się pytanie — po co było z tym hoverem się wiązać?

Co więcej, on-hover nie jest za dobry nawet w zastosowaniu jako podpowiedź, że obiekt jest klikalny. Jeżeli element graficzny wymaga tego on-hover, to znaczy, że nie został wystarczająco dobrze narysowany, tj. po jego wyglądzie nie można stwierdzić, że jest klikalny. Jak po obiekcie z kolei widać bez tego hovera, że się da na niego nacisnąć, to hover może tą widoczność tylko upiększyć czy spotęgować.

Właśnie dlatego jedną z zasad (chociaż wciąż nieobligatoryjnych, na tzw. pozycji 11–20) stosowaną w naszym procesie projektowania jest unikanie on-hovera.

ps. Prawie 10 lat temu artykuł Jakoba Nielsena “Flash: 99% Bad” burzliwie przetaczał się wśród designerów. Do dziś termin ważności nie minął.

Czy poprzednie dwa zdania są zrozumiałe? Czy są użyteczne? A co to jest użyteczność “zdań”? Pewnie źle dobrane określenie, które miało oznaczać “informacyjność”? W tym wpisie nie będzie nic o zwiększaniu użyteczności. Wystarczy, że wymyślę stwierdzenie, że mężczyźni z małym usability nie są lubiani przez dziewczyny, a ci co mają wyższe — jak najbardziej!  Ale tu porozmawiam wyłącznie o pojęciu “użyteczność”.

Czytając blogi (mniej lub bardziej) sprzedające swoich autorów jako konsultantów, można zauważyć tendencję, szczególnie w komentarzach, do nierozumienia terminu lub niechcenia go zrozumieć i przyznać mu rację na samodzielne istnienie, bez żadnych upiększeń, lecz zwyczajnie “użyteczność”. Specjalne pojęcia powstają nie od tak sobie, lecz z powodu nie wystarczalności starych. Użyteczność zawdzięcza narodziny temu powodu, że nie istnieje inny termin dla uniwersalnego opisu pożądanych właściwości interfejsu.

Na przykład wiadomo, że interfejs powinien być dobry. Ale jaki to jest “dobry interfejs”? Co powinien w sobie mieć? Jasne, że ta “dobroć” interfejsu nie może być określana za pomocą zdań typu “zrobiliśmy fajny interfejs, jest na prawdę dobry”, czy też “do bycia dobrym brakuje mu jakiejś fajności” (cyt. klienta). Just fine. Inny przykład to ergonomiczność interfejsu. Czy wystarczy ergonomii i wynikających z niej skutków, aby opracować dobry interfejs? Wątpię, gdyż ergonomia to przestrzeń działań a nie jej wynik. Twierdzić, że “dobry interfejs to ergonomiczny interfejs” można, ale te sformułowanie nie wiele różni się od “dobre masło jest maślane” albo “narodowa kuchnia jest zarówno narodowa jak i ‘kuchenna’? ” Nie, coś tu nie gra. Wracam do pierwszego przykładu. Nota bene, jeżeli rozumieć specjalistę użyteczność jako człowieka, który specjalizuje się w tym, aby zwiększać użyteczność, to rzeczywiście nie ma żadnej różnicy pomiędzy tym specjalistą i ergonomistą. Ogólnie mówiąc, użyteczność i ergonomię nie ma co dzielić, gdyż użyteczność jest skutkiem i osiągnięciem dziedziny czynników ludzkich (ang. human factors) jak to się zwie w Stanach na ergonomię). To jedna z przyczyn, dla której wg mnie termin “specjalista użyteczności” jest osobą, która specjalizuje się w  mierzeniu, w testach usability. Z kolei dla specjalisty mianującym się ergonomistą zwiększanie poprzedniej idealnie pasuje. Każde pojęcie, aby być zdolne do “pracy” powinny cechować jakieś własności:

1. Uniwersalność, czyli odpowiednie do użycia w charakterystykach interfejsu.
2. Definiowalność i fiksacja. Przy czym ktoś musi je zdefiniować i “zmierzyć”. Szczególnie ten KTOŚ musi być wystarczająco znany, bezsprzeczny, wpływowy i równocześnie zapewnić odpowiedni marketing dla tego terminu w branży.
3. Nie może samo się definiować.

Zgodnie z ISO (chociaż trochę dużo ich wspomnień użyteczności w różnych zestawach ISO — ISO 9241, ISO 11581, ISO 9126, ISO 13407 ‚ ISO/IEC 25012:2008…) użyteczność spełnia te wymogi. Ba, co więcej inni też starają się być blisko tym wymogom (Pearrow, Radosevich, Redish)   czy przyczyniają się do zdań, definicja powstałą dzięki nim (Schakel, Nielsen, Schneidermann, Lewis, Davis). Nie mogę się zgodzić w 100%, że definicja ISO mi odpowiada, w sumie pojęcie też nie specjalnie (do tej pory nie jestem pewien czy usability=użytecznosć, ale może to problem typu “czy house, to dom?”), ale lepszego nic nie ma. Jestem ogólnie wdzięczny, że ktoś wziął na siebie ciężar definiowania i w ogóle wymyślenia tego sformułowania. Użyteczność to tylko słowo, które potrafi wpływać na rzeczywistość i jej postrzeganie, zarobki, prace, badania naukowe, w końcu jest magiczne… Ale jest ale. Czar pryska, gdy czytając kolejne książki czy artykuły naukowe w każdym z nich na początku jest przypomnienie lub wręcz wskazanie definicji, z której dany autor korzysta, rozumiejąc te słowo. Z kolei, jeżeli nie odnieść się przez przypadek do ISO, to będzie to nie specjalnie przyzwoite. Idąc dalej, śmiem stwierdzić, że termin użyteczność nie musi być znany wszystkich użytkownikom, klientom a my(specjaliści) nie możemy, że jest znany. Jak ktoś studiuje chemię, to musi uczyć się Tablicy Mendelejewa, przyszli lekarze studiują specjalne nazwy wszystkich kości (ponad 200 nazw! i nie wiadomo ile jeszcze mięśni i ścięgien).  Jak nie rozumiem jakiego specyficznego ich branży słowa, to nie obrażam się, nie mam prawa być kompetentnym w nieswojej dziedzinie. A najważniejsze, że nie obrażam się na tych lekarzy, że nawymyślali tyle nazw. Zatem pojęcie “użyteczność” należy się odpowiednim profesjonalistom. Po pierwsze, aby normalnie sprzedawać — dla zamawiającego potrzeba czegoś stabilnego, nie zmieniającego się w czasie od momentu podpisania umowy do rozliczenia. Po drugie, aby rozmawiać w gronie tychże specjalistów. Po trzecie — dla szybkości działania. Nie wiedza cudzej terminologii nie jest grzechem, dopóki się jej nie użyje. Osobiście wiem, że istnieje w nomenklaturze serwisowej samochodów coś takiego jak wahacz, tuleja, sworzeń, przegub, drążek etc. Wiem jak to wygląda, nie zawsze do końca wiem jak to działa (ale się staram). Na wizytach serwisowych staram się obserwować i uczestniczyć biernie w naprawach, podpytując dyskretnie i starając się nie wywołać dwuznacznego uśmiechu na twarzy mechanika W momencie, gdyż pojawia się pewność,  odwaga i wiedza — zaczynam dyskutować. Szkoda, że w różnych autach bywa różnie, i trzeba czasem na nowo pewnych przyczyn usterek się uczyć Ale z interfejsami jest podobnie. Jeżeli klient wcześniej poznał użyteczność serwisu informacyjnego, to niestety, ale przy serwisie sprzedażowym będzie ona miała inne uzasadnienia, przyczyny i skutki. Podsumowując ten 150-ty wpis, mam pewność, że pojęcie “użyteczność” z czasem będzie dalej ewaluować i będzie bardziej precyzyjne, pełne i określone. Właściwie ten proces trwa, spece z ISO dodają aspekty “bezpieczeństwa” do terminu, i zamiast zawężać — rozszerzają znaczenie A może właśnie tak trzeba ?

Wszystkie są do pobrania w PDF. Listę uporządkowałem od najnowszych do najstarszych.

Ikonka aka favicon

1. Serwis WWW powinien posiadać ikonkę, może być to czerwone kółeczko, kwadracik, cokolwiek, co będzie wyróżniać go na tle innych, dodanych do Ulubionych, zakładek itp. stron.
2. Ikonka typu Favicon (ang. favourite icon) nie powinna powtarzać logotypu — 16x16 to duże wyzwanie, by zmieścić wszystko. Ważne jest zachować “czytelność”, aby miniaturka nie była rozmazaną plamą. Celem favicon jest identyfikacja strony — może ona “przypominać” logotyp np. dwie główne litery zachowane w firmowej kolorystyce.
   W XHTML definiujemy ją następująco:
   <link rel="shortcut icon" href="favicon_1.ico"/>
   lub
   <link rel="icon" type="image/x-icon" href="favicon_1.ico"/>
3. Staramy się wykorzystywać jedną ikonkę do różnych podstron, gdyż inaczej obniżamy wskaźnik rozpoznawalności naszej strony.
4. Ikonkę z kolei warto użyć na podstronie z pocztą używając jej do wskazywania nowych/nieprzeczytanych wiadomości albo stronie z multimediami pokazując status (odtwarzany/pauza/stop), zachowując oczywiście styl.

Tytuł okna

1. Tytuł okna czyli title musi zawierać tekst bliskoznaczny zawartości nagłówka
   h1(taki powinien być jeden na stronie) i przekazywać użytkownikowi informację o treści strony.
2. Tytuł okna powinien składać się z 5–7 słów, nie więcej.
3. Jeśli użytkownik znajduje się na podstronie, zagłębiony w jakąś kategorię, to porządek powinien być zachowany od szczegółu do ogółu (od liścia do rodzica), np. “Webquatro — Blogi — Strony Internetowe”.
4. Należy pamiętać o stosowaniu szczególnych zasad interpunkcji: kropkę i przecinek pomijamy, pytajnik i wykrzyknik zostawiamy, do oznaczania hierarchii używamy “—” albo ” | ” nie mieszając ich ze sobą.

Podsumowanie

Ważne, żeby pamiętać , że ikonka identyfikuje zasób, a tytuł — treść.
Jak widać, nic trudnego, reguły są proste i logiczne, niektóre z nich wykorzystywane są do SEO.

Ciekawostki

Firefox, Opera i Safari różnie rozumieją i interpretują ukośnik/slash przed adresem do ikonki, dlatego lepiej ten znaczek pomijać i podać bezpośrednią ścieżkę do ikonki. Firefox cache-uje favicon na długi okres czasu, zmieniając ikonkę w nazwie pliku dobrze jest dodać kolejną wersję np. favicon_2.ico.

Zasoby

Podaje kilka stron, na których można wygenerować ikonki favicon:

• Favicon.cc — polecam! Można wygenerować ikonkę proporcjonalną lub “skwadratyzowaną” w locie z pliku zewnętrznego lub narysować ją samemu.
• Favicon generator
• Favicon.com.mx